مدیریت و کنترل دیابت در بزرگسالان
تغذیه بالینی، فعالیت بدنی، پایش قند، دارودرمانی و پیشگیری از عوارض بر اساس استانداردهای ADA و EASD
اهداف درمانی و کنترل بهینه قند خون
هدف از کنترل دیابت، جلوگیری از نوسانات شدید قند خون و پیشگیری از آسیب به چشم، کلیه، اعصاب و قلب است. اهداف قند خون برای اکثر بزرگسالان غیرباردار عبارتند از:
| شاخص آزمایشگاهی / بالینی | محدوده هدف استاندارد (ADA) | توضیحات بالینی |
|---|---|---|
| قند ناشتا (FBS) و قبل از غذا | ۸۰ تا ۱۳۰ mg/dL | پس از حداقل ۸ ساعت ناشتایی شبانه |
| قند ۲ ساعت بعد از شروع غذا | کمتر از ۱۸۰ mg/dL | محاسبه زمان از اولین لقمه وعده غذایی |
| هموگلوبین گلیکوزیله (HbA1c) | کمتر از ۷٪ | میانگین قند ۳ ماه گذشته (سالی ۲ تا ۴ بار) |
| فشار خون در فرد دیابتی | کمتر از ۱۳۰/۸۰ mmHg | برای محافظت از کلیهها، عروق چشم و قلب |
درمان تغذیهای پزشکی (MNT) و متد بشقاب سلامت
تغذیه در دیابت بزرگسالان به معنی محرومیت نیست، بلکه رعایت تعادل، انتخابهای هوشمندانه و فیبر بالا است. برای وعدههای ناهار و شام از یک بشقاب متوسط به عنوان راهنما استفاده کنید:
۱/۲ بشقاب: سبزیجات غیرنشاستهای
کاهو، خیار، گوجه، سبزی خوردن، کلم، بروکلی، اسفناج، کدو سبز و بادمجان کبابی (سرشار از فیبر و آب بدون افزایش سریع قند).
۱/۴ بشقاب: پروتئین سالم
مرغ بدون پوست، ماهی (سالمون، قزلآلا)، تخممرغ، حبوبات و پنیر کمچرب (تأمین سیری پایدار و حفظ عضلات).
۱/۴ بشقاب: غلات کامل
نان سنگک یا جو سبوسدار، برنج قهوهای یا مخلوط با حبوبات/سبزی، کینوا، ماکارونی سبوسدار (کربوهیدراتهای پیچیده).
شاخص گلیسمی (GI) و فیبر
فیبر ترمز ورود قند به خون است. غلات کامل، حبوبات (عدس و لوبیا) و دانههای روغنی شاخص گلیسمی پایینی دارند و از جهش ناگهانی قند خون بعد از غذا پیشگیری میکنند.
پرهیزهای تغذیهای مهم
حذف کامل قندهای ساده (شکر، نبات، حلوا، شیرینی خامهای) و نوشیدنیهای قنددار (نوشابه، دلسترهای میوهای و آبمیوههای صنعتی)؛ این اقلام سریعاً قند خون را به مقادیر خطرناک میرسانند.
پروتکل فعالیت بدنی و ورزش ایمن
انقباض عضلات در حین ورزش گلوکز خون را حتی بدون نیاز به انسولین مصرف کرده و مقاومت سلولها به انسولین را به شدت کاهش میدهد.
۱. ورزش هوازی (Aerobic)
- حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته با شدت متوسط (مانند ۳۰ دقیقه پیادهروی سریع، ۵ روز در هفته).
- بیش از ۲ روز متوالی ورزش را متوقف نکنید.
- هر ۳۰ دقیقه نشستن مداوم را با ۲ دقیقه راه رفتن قطع کنید.
۲. تمرینات قدرتی و مقاومتی
- ۲ تا ۳ جلسه در هفته تمرین با وزنههای سبک، کش ورزشی یا وزن بدن.
- افزایش توده عضلانی ظرفیت ذخیره و مصرف قند در بدن را به طور پایدار بالا میبرد.
پایش قند خون در ارتباط با ورزش
- اگر قند کمتر از ۱۰۰ mg/dL است: ابتدا ۱۵-۲۰ گرم میانوعده کربوهیدراتی بخورید و پس از بهبود ورزش کنید.
- اگر قند بالاتر از ۲۵۰-۳۰۰ mg/dL است: از ورزش سنگین خودداری نمایید.
ملزومات ایمنی حین تمرین
- همیشه مقداری منبع قند سریعاثر (چند عدد حبه قند یا آبمیوه کوچک) همراه داشته باشید.
- از کفش ورزشی کاملاً اندازه و جوراب نخی ضخیم بدون درز برجسته استفاده نمایید.
افت قند خون (هیپوگلیسمی) و «قانون ۱۵-۱۵»
افت قند خون به قند زیر ۷۰ mg/dL گفته میشود. علائم: لرزش دست، عرق سرد، تپش قلب، سرگیجه، گرسنگی شدید، تاری دید، اضطراب و رنگپریدگی.
اجرای سریع قانون ۱۵-۱۵ (فقط در بیمار کاملاً هوشیار):
مراقبت روزانه و پیشگیری از زخم پای دیابتی
کاهش حس درد به دلیل نوروپاتی دیابتی، پاها را در معرض زخمهای بیصدا قرار میدهد. رعایت اصول زیر الزامی است:
- بررسی روزانه پاها: هر روز کف پا، پاشنه و بین انگشتان را از نظر قرمزی، تاول، بریدگی، پینه یا ترک بررسی کنید (از آینه استفاده کنید).
- شستشوی روزانه با آب ولرم: دمای آب را با آرنج بسنجید. پس از شستشو، لای انگشتان را کاملاً خشک کنید.
- مرطوب نگه داشتن پوست: روی پا و پاشنهها را کرم مرطوبکننده بزنید اما لای انگشتان را هرگز چرب نکنید (باعث رشد قارچ میشود).
- پرهیز مطلق از پای برهنه: حتی داخل منزل همیشه دمپایی روفرشی یا جوراب ضخیم بپوشید.
- کفش مناسب: از کفشهای پنجهپهن و بدون درز برجسته استفاده کنید و قبل از پوشیدن، داخل آن را با دست لمس کنید تا جسم خارجی نباشد.
- کوتاه کردن ناخنها: ناخنها را صاف کوتاه کنید و گوشههای آنها را عمیق نگیرید. پینهها و میخچهها را هرگز با تیغ نبرید.
نکات ضروری مصرف داروها و تزریق انسولین
- متفورمین: برای کاهش عوارض گوارشی (تهوع و دلپیچه) حتماً در حین یا بلافاصله پس از غذا مصرف شود.
- سولفونیلاورهها (گلیبنکلامید، گلیکلازید/دیامیکرون): ۲۰ تا ۳۰ دقیقه قبل از وعده غذایی مصرف شوند. در صورت نخوردن غذا نباید مصرف شوند.
- تکنیک تزریق انسولین:
- محلهای تزریق: شکم (با فاصله ۲ بند انگشت از اطراف ناف)، جلوی رانها، پشت بازوها و بالای باسن.
- چرخش منظم محل تزریق (Rotation): برای جلوگیری از ایجاد تودههای چربی زیرجلدی (لیپودیستروفی) که مانع جذب یکنواخت انسولین میشوند.
- انسولینهای در حال مصرف در دمای اتاق (زیر ۲۵-۳۰ درجه دور از تابش مستقیم نور) تا ۴ هفته قابل نگهداری هستند؛ انسولینهای ذخیره باید در یخچال (۲ تا ۸ درجه) نگهداری شوند و یخ نزنند.
چراغ راهنمای پایش بالینی دیابت
وضعیت بالینی:
- قند ناشتا بین ۸۰ تا ۱۳۰ mg/dL
- قند ۲ ساعت بعد از غذا کمتر از ۱۸۰ mg/dL
- عدم وجود علائم افت قند یا افزایش شدید قند
- پوست پاها کاملاً سالم، بدون ترک، قرمزی یا تاول
اقدام خودمراقبتی:
- ادامه رژیم غذایی سالم و ۱۵۰ دقیقه ورزش هفتگی
- مصرف دقیق داروها طبق برنامه پزشک معالج
- ثبت منظم قندها در دفترچه خودپایشی
- معاینه سالانه چشمپزشکی و آزمایش سلامت کلیه
علائم هشدار:
- قندهای متوالی ناشتا بالای ۲۰۰ یا بعد غذا بالای ۲۵۰ mg/dL
- تکرار افت قند خون (بیش از ۲ بار در طول هفته)
- پرادراری، تشنگی مفرط، خشکی دهان و کاهش وزن ناخواسته
- ایجاد قرمزی، تاول، خراش یا سوزش و گزگز مکرر در پاها
اقدام لازم:
- تماس با پزشک یا کلینیک دیابت جهت بازبینی دوز داروها
- بررسی مجدد رژیم غذایی، میزان دریافت کربوهیدرات و استرس
- پانسمان خشک و محافظت از خراشهای پوستی و عدم دستکاری پینه
علائم خطرناک و بحرانی:
- افت قند خون همراه با کاهش سطح هوشیاری، تشنج یا عدم توانایی بلع
- قند خون بالای ۳۵۰ همراه با تهوع، استفراغ مداوم، تنفس سریع و بوی استون در دهان (کتواسیدوز / DKA)
- تب بالا، خوابآلودگی غیرعادی یا گیجی شدید در بیمار دیابتی مسن
- زخم باز عمیق، سیاه شدن انگشتان، ترشح بدبو یا قرمزی گسترده در پا
اقدام فوری:
- سریعاً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بیمارستان مراجعه نمایید!
- بیمار نیمههوشیار را به پهلو بخوابانید.
- از خوراندن هرگونه مایعات یا غذا به فرد با هوشیاری مختل خودداری کنید.
