مراقبت‌های جامع پس از ترخیص بیماران دچار سوختگی
مرکز آموزشی، پژوهشی و درمانی علامه بهلول گنابادی — منطبق بر معتبرترین راهنماهای بالینی (ABA / ISBI / WUWHS)
دستورالعمل گام‌به‌گام شستشو و تعویض پانسمان
پوست سوخته سد دفاعی طبیعی خود را در برابر میکروب‌ها از دست داده است. تعویض پانسمان باید با رعایت کامل اصول بهداشتی زیر انجام شود:
۱
آماده‌سازی و تسکین درد: ۳۰ دقیقه قبل از شروع تعویض پانسمان، داروی مسکن تجویز شده توسط پزشک را مصرف کنید تا فرایند تعویض پانسمان با کمترین درد همراه باشد.
۲
شستشوی دست‌ها و محیط تمیز: دست‌ها را به مدت ۴۰ ثانیه با آب و صابون بشویید و زیرانداز تمیز زیر عضو آسیب‌دیده پهن کنید.
۳
جدا کردن آرام پانسمان قبلی: اگر گازها به پوست چسبیده‌اند، هرگز آن‌ها را با زور نکشید؛ ابتدا با سرم شستشو (نرمال سالین) یا آب ولرم آن‌ها را کاملاً خیس کنید تا به نرمی و بدون آسیب به بافت جوانه‌زده جدا شوند.
۴
شستشوی زخم: زخم را به آرامی با سرم نرمال سالین و گاز استریل پاک کنید. از مالش خشن و محکم بپرهیزید.
۵
استفاده از پماد تجویزی و پانسمان: پماد یا کرم مخصوص سوختگی (مانند سیلور سولفادیازین، زینک اکساید یا پمادهای ترکیبی ترمیم‌کننده طبق نسخه پزشک) را به ضخامت مناسب روی زخم گذاشته و با گاز استریل و باند کشی بدون فشار زیاد پانسمان نمایید.
شدیداً پرهیز کنید: هرگز تاول‌های پوستی را دستکاری نکرده و با سوزن نترکانید (پوست تاول بهترین پانسمان بیولوژیک است). از مالیدن خمیردندان، سیب‌زمینی، زردچوبه، روغن یا پودرهای گیاهی غیراستریل جداً خودداری کنید چون علت اصلی عفونت‌های شدید و ماندگاری اسکار هستند!
پیشگیری از چسبندگی مفاصل (کنتراکچر) و گوشت اضافه (اسکار)
تمرینات کششی و فیزیوتراپی:
- پوست در حال ترمیم تمایل به انقباض و جمع شدن دارد. مفاصل درگیر (گردن، آرنج، مچ، زانو، انگشتان) را روزی چند مرتبه در دامنه حرکتی کامل به آرامی باز و بسته کنید.
- از آویزان نگه‌داشتن اندام آسیب‌دیده برای طولانی‌مدت خودداری کنید (برای کاهش ورم، دست یا پا را بالاتر از سطح قلب قرار دهید).
- در صورت تجویز اسپلینت (آتل پوستی)، آن را طبق زمان‌بندی داده شده حتماً ببندید.
مراقبت از پوست تازه و اسکار:
- لباس‌های فشاری (Pressure Garments): پس از بسته شدن کامل زخم، طبق دستور پزشک برای پیشگیری از ایجاد اسکار هایپرتروفیک (گوشت اضافه) استفاده شوند.
- محافظت در برابر نور خورشید: پوست تازه تا ۱ سال به آفتاب بسیار حساس است و تیره می‌شود؛ حتماً از کرم ضدآفتاب SPF 50+ و لباس محافظ استفاده کنید.
- مرطوب‌سازی مداوم: پس از ترمیم کامل اپیدرم، پوست خشک می‌شود؛ با پمادها و لوسیون‌های فاقد عطر (مانند وازلین طبی) روزانه چرب شود.
تغذیه پرکالری/پرپروتئین و مدیریت خارش پوستی
رژیم غذایی ترمیم‌کننده بافت:
- پروتئین فراوان: بدن برای ساخت پوست جدید به پروتئین بالایی نیاز دارد (سفیده تخم‌مرغ، مرغ، ماهی، گوشت قرمز، حبوبات و عدس).
- ویتامین C و زینک (روی): مرکبات، کیوی، توت‌فرنگی، فلفل دلمه‌ای، آجیل خام و گوشت به کلاژن‌سازی سریع کمک می‌کنند.
- مایعات کافی: روزانه ۸ تا ۱۰ لیوان آب و مایعات تازه مصرف کنید تا هیدراتاسیون بافت‌ها حفظ شود.
کنترل خارش شدید (پروریتوس):
- خارش نشانه ترمیم اعصاب پوست است؛ هرگز ناحیه را نخارانید تا پوست تازه پاره نشود و عفونت نکند.
- ناخن‌ها را همیشه کوتاه نگه دارید.
- از کمپرس خنک و مرطوب یا شستشو با آب ولرم (نه داغ) استفاده کنید.
- در صورت خارش شدید، آنتی‌هیستامین‌های تجویزی (مانند هیدروکسی‌زین یا ستیریزین) را مصرف کنید.
چراغ راهنمای پایش و خودمراقبتی زخم سوختگی
ناحیه سبز (روند طبیعی و بهبودی مطلوب)
وضعیت شما:
- بافت صورتی روشن و تازه (بافت گرانولاسیون سالم)
- کاهش تدریجی درد و تورم اطراف زخم
- ترشحات شفاف یا زرد کم‌رنگ به مقدار کم و بدون بو
- پوسته‌ریزی طبیعی و حرکت راحت مفاصل
اقدام لازم:
- ادامه شستشو و پانسمان تمیز طبق برنامه
- مصرف رژیم غذایی پرپروتئین و مایعات فراوان
- انجام منظم حرکات کششی مفاصل
- مراجعه به درمانگاه طبق نوبت ویزیت مجدد
ناحیه زرد (هشدار شروع عفونت یا عارضه — نیاز به ویزیت پزشک)
علائم هشدار:
- قرمزی، گرمی و تورم رو به افزایش در اطراف لبه‌های سوختگی
- ترشحات کدر، چرکی، سبز/زرد غلیظ یا بدبو از روی زخم
- افزایش ناگهانی درد به طوری که با مسکن معمولی آرام نمی‌شود
- تب خفیف یا لرز ملایم
- تغییر رنگ بستر زخم به قهوه‌ای، سیاه یا بنفش تیره
- خشک شدن یا سفت شدن شدید پوست به طوری که مانع حرکت مفصل شود
اقدام لازم:
- مراجعه به کلینیک سوختگی یا پزشک معالج طی ۲۴ ساعت آینده جهت معاینه
- پرهیز از مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک خوراکی یا پمادهای ناشناخته
- قرار دادن عضو آسیب‌دیده در سطح بالاتر از قلب جهت کاهش ورم
ناحیه قرمز (اورژانس فوری و سپسیس — مراجعه فوری به بیمارستان)
علائم خطرناک و تهدیدکننده:
- تب بالا (بیش از ۳۸.۵ درجه) همراه با لرز شدید، تعریق یا گیجی
- گسترش سریع خطوط قرمز رنگ از سمت زخم به سمت بالا (لنفانژیت)
- خونریزی فعال و مداوم از محل سوختگی یا گرافت پوستی
- افت فشار خون، تپش قلب بسیار بالا، ضعف شدید یا کاهش سطح هوشیاری
- سیاه شدن و نکروز بافت زخم همراه با بوی تعفن شدید
- سفتی شدید و بی‌حسی کامل در انگشتان دست یا پا (خطر سندرم کمپارتمان)
اقدام اورژانسی:
- بلافاصله به اورژانس بیمارستان مراجعه کنید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید!
- روی زخم را با یک پارچه یا ملحفه تمیز و خشک بپوشانید.
- هیچ‌گونه داروی خوراکی یا مایعات اضافی به بیمار در صورت کاهش هوشیاری ندهید.
