مراقبتهای جامع پس از جراحی قطع عضو (آمپوتاسیون)
مرکز آموزش سلامت و پیگیری بیمار — بر اساس راهنماهای بالینی توانبخشی و جراحی ارتوپدی (VA/DoD / AAOS / ISPO)
مراقبت از باقیمانده اندام (استامپ) و بهداشت بخیهها
- شستشوی روزانه: پس از کشیدن بخیهها و تأیید پزشک، باقیمانده عضو (استامپ) را روزانه با آب ولرم و صابون ملایم غیراعطاری بشویید و با حوله نرم به حالت ضربهای (نه مالشی) کاملاً خشک کنید.
- بررسی دقیق با آینه: هر روز پوست استامپ را با کمک یک آینه دستی از تمام زوایا بررسی کنید تا از عدم وجود تاول، قرمزی، ساییدگی، ترکخوردگی یا باز شدن لبههای بخیه اطمینان حاصل شود.
- پرهیز از کرمهای معطر: از مالیدن الکل، بتادین، پودر تالک، یا لوسیونهای عطرآگین روی انتهای استامپ جداً خودداری کنید تا پوست نرم و مستعد زخم نشود.
- ماساژ ضدحساسیت (Desensitization): پس از بهبود زخم، برای کاهش حساسیت بیشازحد انتهای عصبها، انتهای عضو را به آرامی با حوله نرم و با فشارهای ملایم دورانی ماساژ دهید.
باندپیچی فشاری (بانداژ ۸ انگلیسی) و شکلدهی استامپ
هدف از بانداژ کشی، کاهش ورم بعد از عمل و مخروطی شکلکردن استامپ جهت امکان قالبگیری و استفاده از پروتز (پای مصنوعی) در آینده است:
تکنیک شکل ۸ (Figure-of-8): همیشه باند کشی را به صورت مورب و ضربدری (شکل ۸ انگلیسی) ببندید. فشار باند باید در نوک انتهای عضو بیشترین و با حرکت به سمت بالا (به طرف قلب) به تدریج کمتر شود.
- پرهیز از پیچیدن دایرهای (حلقوی): هرگز باند را به شکل دایرهای دور عضو نپیچید؛ این کار باعث ایجاد تورنیکت، بند آمدن خون، ورم بیشتر در نوک استامپ و مرگ بافت میشود!
- تجدید بانداژ: باند کشی باید هر ۴ تا ۶ ساعت یکبار باز شده و مجدداً با فشار مناسب بسته شود (همچنین در صورت شل شدن یا چروک خوردن).
- استفاده از شرینکر (Shrinker Sock): در صورت تجویز پزشک یا متخصص پروتز، میتوانید به جای باند کشی از جورابهای فشاری مخصوص فرمدهی استامپ استفاده نمایید.
پوزیشندهی صحیح در بستر و پیشگیری از قفلشدن مفصل (کنتراکچر)
کارهایی که باید انجام دهید:
- خوابیدن به شکم (دمرو): روزانه ۲ تا ۳ بار و هر بار به مدت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه روی شکم بخوابید (این کار از خمماندن و جمعشدگی مفصل ران به جلو جلوگیری میکند).
- صاف نگه داشتن زانو و ران: هنگام دراز کشیدن به پشت یا نشستن روی صندلی، مفصل زانو و ران عضو باقیمانده را کاملاً صاف و کشیده نگه دارید.
- تمرینات دامنه حرکتی: روزانه طبق آموزش فیزیوتراپی، مفاصل را در دامنه کامل حرکت دهید.
خطاهای رایج که باید پرهیز کنید:
- بالش زیر استامپ نگذارید: هرگز هنگام خوابیدن به پشت، بالش را زیر ران یا زانوی قطعشده قرار ندهید (باعث کوتاهی تاندون و خمیدگی همیشگی مفصل میشود).
- آویزان نگذاشتن عضو: استامپ را برای طولانیمدت از لبه تخت یا ویلچر آویزان نگذارید.
- پرهیز از نشستن طولانی: بیش از ۵۰ دقیقه مداوم روی صندلی ننشینید و وضعیت خود را تغییر دهید.
مدیریت درد فانتوم (عضو خیالی) و حفاظت از اندام سالم
درد و حس فانتوم (Phantom Pain)
- احساس وجود انگشتان، خارش یا سوزش در عضوی که قطع شده کاملاً واقعی و طبیعی است و ناشی از پیامهای ارسالی مغز میباشد.
- روشهای تسکین: ماساژ ملایم استامپ، بانداژ فشاری، آینهدرمانی (Mirror Therapy)، و داروهای تنظیمکننده اعصاب (مانند گاباپنتین یا پرهگابالین طبق نسخه پزشک).
مراقبت حیاتی از اندام سالم باقیمانده
- بیماران دیابتی یا عروقی باید روزانه پای سالم را معاینه کرده و از کفش طبی مناسب استفاده کنند.
- هرگز با پای برهنه راه نروید و از ناخنگیر نامناسب یا قیچی کردن پینههای پای سالم خودداری کنید تا از آسیب و خطر دومین جراحی جلوگیری شود.
چراغ راهنمای پایش بالینی و خودمراقبتی استامپ
ناحیه سبز (روند طبیعی و بهبود تدریجی)
وضعیت شما:
- پوست استامپ تمیز، بدون ترشح غیرطبیعی و با رنگ طبیعی
- کاهش تدریجی ورم و شکلگیری فرم مخروطی مناسب
- درد ملایم و کنترلشده با مسکنهای ساده خوراکی
- حرکت کامل و روان مفاصل ران/زانو بدون خشکی یا گرفتگی
اقدام لازم:
- ادامه شستشوی روزانه و بستن باند کشی به روش ۸ انگلیسی
- خوابیدن روزانه به شکم و انجام منظم تمرینات فیزیوتراپی
- پیگیری جهت مراجعه به کارگاه ارتز و پروتز طبق زمانبندی
ناحیه زرد (هشدار موضعی یا اختلال خونرسانی — نیازمند ویزیت پزشک)
علائم هشدار:
- قرمزی، گرمی یا تورم بیشازحد در لبههای بخیه استامپ
- ایجاد تاول، ساییدگی پوستی یا باز شدن جزئی در خط بخیهها
- ترشح مایع زرد، کدر یا بدبو از محل زخم
- درد ضرباندار و مداوم در انتهای اندام که تسکین نمییابد
- سرد شدن، رنگپریدگی یا کبودی نوک استامپ پس از بانداژ
- سفتی مفصل و ناتوانی در باز کردن کامل زانو یا ران
اقدام لازم:
- باز کردن سریع باند کشی (در صورت بسته بودن خیلی سفت)
- مراجعه به جراح معالج یا کلینیک زخم طی ۲۴ ساعت آینده
- پرهیز از استفاده از جوراب فشاری تا زمان ویزیت پزشک
ناحیه قرمز (اورژانس جراحی و خونریزی — مراجعه فوری به بیمارستان)
علائم خطرناک و تهدیدکننده:
- خونریزی جهنده یا خونریزی فعال و خیسشدن سریع پانسمان با خون روشن
- سیاه شدن، نکروز یا بوی تعفن شدید از انتهای استامپ
- تب بالا (بیش از ۳۸.۵ درجه) همراه با لرز، تعریق شدید یا گیجی
- باز شدن کامل لبههای بخیه و نمایان شدن استخوان زیرین
- تنگی نفس ناگهانی یا درد تیز در قفسه سینه (خطر آمبولی ریه)
اقدام اورژانسی:
- در صورت خونریزی شدید: فوراً با گاز تمیز روی محل فشار مستقیم وارد کرده و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
- بیمار را آرام روی تخت خوابانده و انتهای عضو را بالا نگه دارید.
- به صورت اورژانسی به نزدیکترین مرکز درمانی مراجعه فرمایید.
