مراقبت و توانبخشی بیماران مبتلا به سرطان و تحت شیمیدرمانی
مرکز آموزش سلامت و پیگیری بیمار — بر اساس استانداردهای بالینی انکولوژی (ASCO / ONS / NCCN)
پیشگیری از عفونت در دوران افت گلبولهای سفید (نوتروپنی)
شیمیدرمانی موقتاً باعث افت گلبولهای سفید خون (بهویژه نوتروفیلها) معمولاً در روزهای ۷ تا ۱۴ پس از تزریق (دوره Nadir) میشود. در این دوران سیستم ایمنی ضعیفتر است و رعایت نکات زیر حیاتی است:
- شستشوی مکرر دستها: شستن دستها با آب و صابون قبل از غذا، بعد از دستشویی و پس از لمس اشیاء مختلف الزامی است.
- پرهیز از افراد بیمار و شلوغی: از تماس با افراد دارای سرماخوردگی، تب یا عفونت و حضور در مکانهای پرجمعیت اجتناب کنید؛ در صورت لزوم ماسک استاندارد بزنید.
- بهداشت دهان و دندان: بعد از هر وعده غذا دهان را با محلول آبنمک رقیق یا سرم نرمال سالین شستشو دهید. از مسواک بسیار نرم (Ultra-Soft) استفاده کرده و از دهانشویههای الکلدار پرهیز کنید.
- مراقبت از پوست و سدهای دفاعی: از دستکاری جوشها و کندن پوستههای دست و پا خودداری کرده و از تیغ اصلاح استفاده نکنید (فقط ریشتراش برقی).
هشدار اورژانسی تب نوتروپنیک: تب در بیمار تحت شیمیدرمانی (دمای دهانی ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر) یک اورژانس پزشکی مطلق است و نشاندهنده نیاز فوری به آنتیبیوتیک تزریقی است. بدون فوت وقت و بدون مصرف خودسرانه تببر، به اورژانس مراجعه کنید.
مدیریت تهوع، استفراغ و اصول تغذیه ایمن (رژیم نوتروپنیک)
مهار تهوع و بیاشتهایی
- داروهای ضدتهوع پیشگیرانه: داروهای تجویز شده (مانند اندانسترون، آپرپیتانت یا متوکلوپرامید) را دقیقاً سر ساعت و پیش از شروع تهوع مصرف کنید.
- وعدههای کوچک و مکرر: ۵ تا ۶ وعده سبک در روز میل کنید و از پرخوری در یک وعده خودداری نمایید.
- غذاها را همدما با اتاق یا خنک میل کنید (بوی غذای داغ تهوع را تشدید میکند).
- مصرف بیسکویت خشک، نان تست، سیب یا چای زنجبیل ملایم در اول صبح کمککننده است.
رژیم غذایی ایمن و بهداشتی
- تمام غذاها باید کاملاً پخته باشند: گوشت، مرغ، ماهی و تخممرغ کاملاً پخته و مغزپخت مصرف شوند.
- از مصرف لبنیات غیرپاستوریزه، سبزیجات خام، سالاد رستورانی، سوشی و گوشت نیمپز اکیداً پرهیز کنید.
- میوهها حتماً باید دارای پوست ضخیم باشند (مانند موز، پرتقال) و قبل از پوست کندن به خوبی شسته شوند.
- نوشیدن روزانه حداقل ۸ تا ۱۰ لیوان آب و مایعات برای دفع سموم داروها از کلیهها.
پیشگیری از خونریزی (افت پلاکت) و نکات ایمنی خانواده در منزل
مراقبت از افت پلاکت (ترومبوسیتوپنی)
- پرهیز از داروهای رقیقکننده خون: از مصرف خودسرانه آسپیرین، ایبوپروفن، ژلوفن و ناپروکسن خودداری کنید.
- فین کردن شدید ممنوع است؛ برای تخلیه بینی از دستمال نرم با ملایمت استفاده کنید.
- برای جلوگیری از یبوست و فشار آوردن به رگهای رکتوم، مایعات و ملینهای ملایم مصرف کنید.
- از وارد آمدن ضربه، ورزشهای سنگین و افتادن پیشگیری کنید.
ایمنی خانواده در ۴۸ تا ۷۲ ساعت اول تزریق
- داروهای شیمیدرمانی تا ۴۸-۷۲ ساعت در ادرار، مدفوع و استفراغ وجود دارند.
- هنگام کشیدن سیفون توالت فرنگی، درب آن را ببندید و دوبار سیفون بکشید.
- مراقبان در صورت لمس ترشحات یا لباسهای آلوده حتماً از دستکش یکبار مصرف استفاده کنند.
- لباسهای زیر و ملافههای آلوده به ترشحات را جداگانه با آب گرم بشویید.
چراغ راهنمای پایش بالینی و مداخله در منزل
ناحیه سبز (وضعیت پایدار و مورد انتظار)
وضعیت بیمار:
- دمای بدن طبیعی (زیر ۳۷.۸ درجه سانتیگراد)
- تهوع خفیف و قابل کنترل با داروهای خوراکی
- توانایی نوشیدن مایعات و مصرف حداقل ۲ تا ۳ وعده غذای سبک
- خستگی خفیف بدون محدودیت کامل فعالیتهای روزمره
- ریزش مو (عارضه شایع دارویی که موقتی و برگشتپذیر است)
اقدام لازم:
- ادامه مصرف داروها طبق دستور پزشک معالج
- نوشیدن فراوان مایعات و استراحت کافی
- مراجعه به موقع جهت انجام آزمایش خون (CBC) قبل از نوبت بعدی شیمیدرمانی
ناحیه زرد (هشدار بالینی — نیازمند تماس با درمانگاه انکولوژی)
علائم هشدار:
- دمای بدن بین ۳۷.۸ تا ۳۷.۹ درجه سانتیگراد
- تهوع مداوم و عدم توانایی نگهداشتن مایعات در معده بیش از ۱۲ ساعت
- اسهال شدید (بیش از ۴ تا ۶ نوبت دفع آبکی در روز)
- زخمهای دردناک در دهان (موکوزیت) که مانع بلع غذا و مایعات شده است
- احساس گزگز، بیحسی یا سوزش در نوک انگشتان دست و پا (نوروپاتی محیطی)
اقدام لازم:
- تماس سریع با پرستار پیگیری یا پزشک معالج جهت تنظیم داروها
- کنترل دقیق دمای بدن هر ۲ تا ۴ ساعت یکبار
- شروع دهانشویههای درمانی تجویز شده برای کنترل زخمهای مخاطی
ناحیه قرمز (اورژانس فوری انکولوژی / تماس با ۱۱۵ یا مراجعه به اورژانس)
علائم بحرانی و پرخطر:
- تب ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر همراه با لرز شدید
- خونریزی غیرعادی (خونریزی از لثه/بینی طولانی، مدفوع قیریرنگ یا استفراغ خونی)
- تنگی نفس حاد، درد ناگهانی قفسه سینه یا سرگیجه شدید و غش کردن
- تورم، قرمزی، گرمی یا درد شدید در یکی از پاها (شک به لخته خون DVT)
- قرمزی شدید، ترشح چرکی یا درد شدید در محل پورت شیمیدرمانی (Port-a-Cath) یا مسیر رگ
اقدام اورژانسی:
- هیچ داروی تببری (استامینوفن یا پروفن) مصرف نکنید تا علائم مخفی نشود.
- فوراً به نزدیکترین اورژانس بیمارستانی مجهز مراجعه کنید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید.
- پرونده درمانی و آخرین آزمایشات خون بیمار را همراه داشته باشید.