مراقبت جامع از کودک مبتلا به سرطان و تحت درمان
مرکز آموزش سلامت و پیگیری بیمار — بر اساس استانداردهای بالینی انکولوژی اطفال (SIOP / COG / APHON)
پیشگیری از عفونت و مدیریت روزهای افت ایمنی (نوتروپنی)
داروهای شیمیدرمانی سیستم ایمنی کودک را برای مدتی تضعیف میکنند. در این دوره، رعایت پروتکلهای بهداشتی در منزل نجاتبخش است:
- شستشوی مکرر و اصولی دستها: تمام اعضای خانواده و کودک قبل از غذا، پس از بازی و دستشویی باید دستها را با آب و صابون مایع بشویند.
- ممنوعیت تماس با افراد بیمار و کودکان ناقل: کودک نباید با افراد مبتلا به سرماخوردگی، تب، سرفه، یا افرادی که به تازگی واکسن زنده (مانند فلج اطفال خوراکی یا MMR) دریافت کردهاند، تماس داشته باشد.
- بهداشت دهان با مسواک مخصوص: استفاده از مسواک فوقالعاده نرم (Ultra-Soft) و شستشوی آرام با سرم نرمال سالین بعد از غذا. هرگز از نخ دندان یا مسواکهای زبر استفاده نکنید.
- منع استفاده از تبسنج مقعدی و شیاف: اندازهگیری دمای بدن فقط از راه زیر بغل یا دهان انجام شود؛ اندازهگیری مقعدی، تنقیه یا شیاف به دلیل خطر پارگی عروق مخاطی و ورود باکتری به خون اکیداً ممنوع است.
هشدار طلایی تب در کودک سرطانی: تب (دمای زیر بغل بالای ۳۸ درجه سانتیگراد) یک اورژانس مطلق پزشکی است. هرگز پیش از بررسی پزشکی به کودک شربت استامینوفن، بروفن یا شیاف ندهید و بلافاصله او را به نزدیکترین اورژانس انکولوژی منتقل کنید.
مراقبت از پورت شیمیدرمانی، کتتر مرکزی و پیشگیری از خونریزی
مراقبت از پورت و کتتر (CV-Line / Hickman)
- پانسمان محل کتتر باید کاملاً خشک، تمیز و دستنخورده باقی بماند.
- محل خروج لوله یا روی پورت را روزانه از نظر قرمزی، تورم، ترشح یا درد بررسی کنید.
- هنگام حمام کردن کودک، محل پورت یا پانسمان کتتر را با کاورهای ضدآب مخصوص کاملاً بپوشانید.
مراقبت در افت پلاکت (ترومبوسیتوپنی)
- از اسباببازیهای نوکتیز، دوچرخهسواری، بازیهای پربرخورد و دویدنهای پرخطر پرهیز شود.
- پرهیز مطلق از مصرف خودسرانه آسپیرین، ایبوپروفن یا ناپروکسن.
- ناخنهای دست و پای کودک را همیشه کوتاه و صاف نگه دارید تا از خراشیدگی پوست جلوگیری شود.
تغذیه ایمن در منزل و حمایت عاطفی از کودک و خانواده
تغذیه پخته و بهداشتی
- غذاهای تازه و کاملاً پخته: گوشت، مرغ و تخممرغ کاملاً پخته شوند؛ غذای مانده در یخچال (بیش از ۲۴ ساعت) مصرف نشود.
- میوههای پوستکلفت (موز، پرتقال) پس از شستشوی کامل پوست، مصرف شوند. مصرف سبزیجات خام، سالاد رستورانی، فستفود و شیر غیرپاستوریزه ممنوع است.
- وعدههای غذایی کوچک، مقوی و پرکالری در فواصل کوتاه با تزئین جذاب برای کودک تهیه شود.
حمایت روانی و بازیدرمانی
- با زبانی کودکانه و با صداقت درباره روند درمان، ریزش مو و علت تزریقات با او صحبت کنید.
- ریزش مو را طبیعی و موقتی بدانید و از کلاهها یا هدبندهای رنگی و فانتزی استفاده کنید.
- فرصت بازی، نقاشی و حفظ روال عادی تکالیف و تفریحات در حد توان جسمی کودک فراهم شود.
چراغ راهنمای پایش بالینی و مداخله در منزل
ناحیه سبز (وضعیت پایدار کودک)
وضعیت کودک:
- دمای بدن طبیعی (زیر ۳۷.۸ درجه سانتیگراد زیر بغل)
- تمایل به بازی، تعامل مناسب و هوشیاری طبیعی
- توانایی نوشیدن مایعات و پذیرش وعدههای غذایی سبک
- عدم وجود لکههای خونریزی، زخمهای شدید دهانی یا استفراغ مداوم
اقدام لازم:
- ادامه منظم داروها و مکملهای تجویزی طبق جدول زمانبندی
- رعایت کامل بهداشت دستها، تغذیه پخته و بهداشت دهان
- انجام منظم آزمایشات دورهای خون طبق دستور پزشک معالج
ناحیه زرد (هشدار بالینی — نیازمند تماس فوری با درمانگاه)
علائم هشدار:
- دمای بدن بین ۳۷.۸ تا ۳۷.۹ درجه سانتیگراد
- تهوع و استفراغ بیش از ۲ بار که مانع نوشیدن مایعات شده است
- زخمهای داخل دهان، قرمزی لثهها یا درد هنگام قورت دادن غذا
- اسهال شدید یا یبوست طولانی بیش از ۲ روز
- خستگی و بیحالی غیرمعمول یا تماس مشکوک با کودک مبتلا به آبلهمرغان/سرخک
اقدام لازم:
- تماس سریع با پزشک یا پرستار بخش پیگیری انکولوژی اطفال
- اندازهگیری مکرر دمای بدن کودک هر ۲ ساعت یکبار
- پرهیز از مصرف خودسرانه هرگونه دارو یا آنتیبیوتیک
ناحیه قرمز (اورژانس فوری اطفال / انتقال آنی به بیمارستان یا تماس با ۱۱۵)
علائم بحرانی و پرخطر:
- تب ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر (با یا بدون لرز)
- قرمزی، تورم، گرمی شدید، درد یا نشت مایع از محل پورت/کتتر مرکزی
- خونریزی فعال (خوندماغ طولانی، استفراغ خونی، ادرار قرمز یا لکههای بنفش/پتشی متعدد روی پوست)
- خوابآلودگی شدید، عدم پاسخ به صدا زدن، تشنج یا سختی در بیدار شدن
- تنگی نفس، تنفس تند و سطحی، یا کبودی دور دهان و ناخنها
اقدام اورژانسی:
- هیچ مسکن یا تببری ندهید و وقت را تلف نکنید.
- کودک را فوراً به نزدیکترین اورژانس انکولوژی اطفال منتقل کرده یا با ۱۱۵ تماس بگیرید.
- کارت مشخصات بیماری و پورت را به همراه داشته باشید.
