مدیریت و مراقبت جامع از کودک مبتلا به صرع و تشنج
مرکز آموزش سلامت و پیگیری بیمار — بر اساس استانداردهای بینالمللی مغز و اعصاب اطفال (ILAE / AAP / AES)
کمکهای اولیه گامبهگام هنگام وقوع حمله تشنج
در زمان تشنج کودک، حفظ آرامش شما مهمترین عامل نجات اوست. اکثر حملات صرع ظرف ۱ تا ۳ دقیقه به خودی خود پایان مییابند. اقدامات حیاتی زیر را انجام دهید:
اقداماتی که حتماً باید انجام دهید:
- محافظت از سر: کودک را روی زمین یا سطح صاف خوابانده و زیر سر او جسم نرمی (مانند بالش، ژاکت یا دست خود) قرار دهید.
- چرخاندن به پهلو (پوزیشن ریکاوری): کودک را به آرامی به یک سمت بچرخانید تا ترشحات یا استفراغ باعث خفگی و انسداد راه هوایی نشود.
- دور کردن اجسام خطرناک: وسایل تیز، داغ، شیشهای یا مبلمان را از اطراف کودک دور کنید و لباسهای تنگ دور گردن را باز کنید.
- ثبت زمان شروع تشنج: حتماً با ساعت، زمان دقیق شروع حمله را اندازه بگیرید.
خطاهای شایع و رفتارهای ممنوع:
- هرگز چیزی داخل دهان کودک نگذارید: قاشق، انگشت، دستمال یا چوب نباید لای دندانها گذاشته شود (خطر شکستن دندان و انسداد ریه).
- کودک را محکم نگیرید: از مهار کردن دست و پای در حال لرزش و قفل کردن اندامها خودداری کنید (خطر شکستگی و دررفتگی).
- آب یا دارو ندهید: تا زمان هوشیاری کامل، از خوراندن آب قند، داروی خوراکی یا پاشیدن آب به صورت کودک اکیداً خودداری کنید.
- تنفس دهان به دهان ندهید: در حین تشنج نیازی به CPR یا تنفس مصنوعی نیست.
قانون ۵ دقیقه و داروی نجات در منزل (Rescue Medication): اگر برای کودک شما داروی اورژانسی مقعدی (مانند دیازپام رکتال) یا مخاطی (مانند میدازولام بوکال/بینی) تجویز شده است، چنانچه تشنج بیش از ۵ دقیقه طول کشید یا حملات پشت سر هم تکرار شد، بلافاصله دارو را طبق دستور پزشک مصرف کرده و همزمان با ۱۱۵ تماس بگیرید.
اصول مصرف داروهای ضدتشنج و سبک زندگی ایمن
انضباط دارویی بدون وقفه
- ساعت دقیق مصرف: داروها (لوبل، دپاکین، تگرتول و...) باید دقیقاً سر ساعت و بدون حتی یک دوز فراموشی مصرف شوند.
- قطع ناگهانی هرگز: قطع ناگهانی داروها میتواند منجر به تشنجهای مکرر و وضعیت خطرناک "استاتوس اپیلپتیکوس" شود.
- مدیریت دوز فراموششده: در صورت فراموشی یک نوبت، بلافاصله پس از یادآوری دارو را بدهید مگر اینکه به زمان دوز بعدی نزدیک باشد (هرگز دوز را دوبرابر نکنید).
پیشگیری از محرکها و حوادث
- خواب منظم و کافی: کمخوابی و خستگی مفرط قویترین محرک شروع حملات صرع در کودکان است.
- کنترل فوری تب: در صورت سرماخوردگی یا بیماری تبدار، با تببرهای تجویزی و پاشویه ملایم سریعاً دمای بدن را کنترل کنید.
- ایمنی حمام و استخر: کودک هرگز نباید در وان حمام یا استخر تنها باشد؛ درِ حمام نباید قفل شود.
هماهنگی با مدرسه و مهدکودک
- آگاهسازی اولیای مدرسه: معلم، مدیر و مربی بهداشت مدرسه را حتماً در جریان بیماری کودک، نوع تشنج و نحوه کمکهای اولیه قرار دهید.
- طرح اقدام تشنج (Seizure Action Plan): یک برگه راهنمای کتبی شامل شماره تماس والدین، نام داروهای مصرفی و مراحل اقدام در زمان حمله به مدرسه تحویل دهید.
- پرهیز از برچسبزدن و انزوای کودک: صرع نباید مانع درس خواندن، ورزش سبک و بازی کودک با همسالان شود؛ اعتماد به نفس کودک را تقویت کنید.
چراغ راهنمای پایش و مداخله بالینی تشنج
ناحیه سبز (کنترل کامل بیماری و وضعیت پایدار)
وضعیت کودک:
- عدم وقوع هرگونه تشنج جدید یا پرشهای عضلانی ناگهانی
- هوشیاری، تمرکز، خلقوخو و یادگیری طبیعی در مدرسه و خانه
- پایبندی منظم به ساعت مصرف داروها بدون عوارض جانبی حاد
- خواب منظم و شبانه کامل و سطح انرژی مناسب
اقدام لازم:
- ادامه منظم داروها دقیقاً طبق نسخه پزشک معالج
- ثبت تاریخچه دارویی و مراجعات دورهای منظم به متخصص مغز و اعصاب اطفال
- انجام آزمایشهای دورهای خون یا نوار مغز (EEG) طبق برنامهریزی
ناحیه زرد (هشدار بالینی — نیازمند پیگیری و تماس با پزشک)
علائم هشدار:
- تغییر در الگوی تشنجهای قبلی (مثلاً ماتزدگیهای کوتاه مکرر، خیرگی یا پرش دست)
- بروز عوارض جانبی داروها: خوابآلودگی مفرط، سرگیجه، اختلال در تعادل راه رفتن یا بیقراری شدید
- بروز ضایعات پوستی یا کهیرهای جدید پس از شروع داروی ضدتشنج جدید
- ابتلا به بیماری عفونی تبدار جدید یا استفراغهای مکرر که مانع مصرف قرص/شربت شود
اقدام لازم:
- تماس سریع با پزشک معالج یا درمانگاه تخصصی مغز و اعصاب اطفال
- یادداشت دقیق علائم، دفعات و ساعت بروز پرشها در دفترچه مراقبت صرع
- هرگز دوز دارو را سرخود کم یا زیاد نکنید
ناحیه قرمز (اورژانس مطلق پزشکی — تماس فوری با ۱۱۵ یا انتقال آنی)
علائم بحرانی و پرخطر:
- تشنجی که بیش از ۵ دقیقه طول بکشد
- تشنجهای مکرر و پشتسرهم بدون اینکه کودک بین آنها هوشیار شود
- اولین تشنج زندگی کودک (بدون سابقه قبلی صرع)
- وقوع تشنج درون آب (استخر یا حمام)
- کبودی شدید صورت و لبها یا اشکال جدی در تنفس پس از اتمام تشنج
- آسیبدیدگی یا ضربه شدید به سر کودک در حین تشنج
- بیدار نشدن و عدم بازگشت هوشیاری پس از گذشت ۲۰ دقیقه از پایان تشنج
اقدام اورژانسی:
- بلافاصله با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
- کودک را در وضعیت خوابیده به پهلو (پوزیشن ریکاوری) نگه دارید.
- در صورت داشتن داروی نجات مقعدی/مخاطی، آن را بلافاصله طبق دستور تجویز کنید.
