راهنمای جامع خودمراقبتی و مدیریت سلامت در شرایط بحران
دستورالعمل ویژه بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن، ترومای فیزیکی و بهداشت فردی در جنگ، زلزله و سیلاب
کیف نجات دارویی و مدارک سلامت (Go-Bag)
در زمان وقوع زلزله، سیل یا تخلیه اضطراری در شرایط جنگی، دسترسی به مراکز درمانی ممکن است مختل شود. هر فرد مبتلا به بیماری مزمن (دیابت، فشار خون، بیماریهای قلبی، همودیالیز، آسم و پیوند) باید یک کیف ضدآب آماده خروج در دسترس داشته باشد:
اقلام ضروری کیف نجات سلامت:
مدیریت بیماریهای مزمن در زمان قطعی امکانات و اسکان اضطراری
استرس ناشی از بحران، نوسانات شدید هورمونهای کورتیزول و آدرنالین را به همراه داشته و کنترل بیماریها را تهدید میکند:
بیماران دیابتی (انسولینی و خوراکی)
- نگهداری انسولین در دمای بالا یا قطعی برق: انسولین را در کوزههای سفالی مرطوب، مجاورت کلمن خنک (بدون تماس مستقیم با یخ) یا حوله نمدار نگه دارید (تا ۲۵ الی ۳۰ درجه تا ۱ ماه سالم میماند؛ یخ نزند).
- تغذیه نامنظم: در صورت نبود غذا، دوز انسولین سریعاثر یا سولفونیلاورهها را مطابق راهنمای اضطراری کم کنید تا از کمای هیپوگلیسمی پیشگیری شود.
بیماران قلبی، عروقی و فشار خون
- پرهیز از قطع ناگهانی داروهای قلبی: قطع داروهایی مثل بتابلوکرها (متورال/پروپرانولول) یا داروهای ضدپلاکتی خطر انفارکتوس قلبی را چند برابر میکند.
- کنسروها و جیرههای امدادی: غذاهای کنسروی سرشار از سدیم هستند؛ قبل مصرف حتماً محتوای آنها با آب شسته یا در مصرف آنها احتیاط اکید شود.
بیماران کلیوی و همودیالیزی (در صورت عدم دسترسی به بخش دیالیز)
- محدودیت شدید مایعات: دریافت مایعات روزانه به کمتر از ۵۰۰ تا ۷۰۰ سیسی محدود شود.
- پرهیز مطلق از منابع پتاسیم: گوجه، موز، سیبزمینی، مرکبات و خرمای امدادی مصرف نشود (خطر ایست قلبی ناشی از هایپرکالمی).
- رزینهای متصلشونده به پتاسیم: در صورت وجود پودر کیاکسالات (Kayexalate) با تجویز امدادگر مصرف گردد.
بیماران تنفسی و ریوی (آسم / COPD)
- حفاظت در برابر آوار و گرد و غبار زلزله: استفاده از ماسک N95 یا پارچه خیس روی دهان و بینی جهت جلوگیری از برونکواسپاسم.
- اسپریهای استنشاقی سریعالاثر (سالبوتامول) باید همواره در جیب همراه بیمار باشد.
راهنمای اختصاصی بر اساس نوع بحران
زلزله و آوار
سندرم لهشدگی (Crush Syndrome): اگر عضوی از بدن ساعتها زیر آوار مانده، رهاسازی ناگهانی بدون تزریق همزمان مایعات وریدی ممکن است به نارسایی حاد کلیه و شوک منجر شود؛ فوراً به تیم تریاژ اطلاع دهید.
سیلاب و غرقشدگی
بیماریهای منتقله از آب آلوده (وبا، لپتوسپیروز): از راه رفتن با پای برهنه یا دارای زخم در گلولای بپرهیزید. هرگز از آبهای سطحی مصرف نکنید و واکسن کزاز در صورت ایجاد خراش الزامی است.
جنگ و انفجار
ترومای ناشی از موج انفجار (Blast Injury): پارگی پرده گوش، کوفتگی ریوی و خونریزیهای داخلی بدون علامت خارجی. کنترل خونریزیهای شریانی خارجی با فشار مستقیم یا تورنیکه تا رسیدن امداد.
بهداشت فردی، تصفیه آب اضطراری و پیشگیری از همهگیریها
بزرگترین خطر پس از گذشت ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول از بحران، شیوع عفونتهای رودهای، پوستی و ریوی در کمپها و پناهگاهها است:
| محور بهداشتی | دستورالعمل استاندارد اضطراری | هدف پیشگیری |
|---|---|---|
| سالمسازی آب شرب | جوشاندن حداقل ۳ دقیقه آب؛ یا استفاده از قرص کلر / ۲ تا ۳ قطره مایع سفیدکننده خانگی (وایتکس ساده ۵٪) در هر لیتر آب و استراحت ۳۰ دقیقهای. | پیشگیری از وبا، اسهالهای خونی، حصبه و هپاتیت A و E |
| بهداشت مواد غذایی | استفاده از کنسروهای سالم (فاقد بادکردگی)، مصرف سریع غذای پختهشده و پرهیز از نگهداری غذای مانده در هوای گرم کمپ. | پیشگیری از مسمومیت کشنده بوتولیسم و شیگلا |
| مراقبت از زخمهای باز | شستشوی فراوان فقط با آب تمیز یا سرم نمکی، ضدعفونی حاشیه زخم و پوشاندن با پانسمان خشک و تزریق فوری واکسن کزاز. | پیشگیری از عفونتهای نکروزان و کزاز |
| بهداشت و دفع فضولات | احداث توالتهای صحرایی در فاصله حداقل ۳۰ متری از منابع آب شرب و شستشوی مرتب دستها با صابون یا ژل الکلی. | کنترل شیوع طغیان گاستروانتریت واگیر |
تریاژ بالینی و نشانههای هشدار در بلایا (سیستم ۳ رنگ)
وضعیت بالینی:
- علائم حیاتی نرمال و کنترل بیماری زمینهای
- خراشیدگیهای سطحی پوستی بدون خونریزی فعال
- دسترسی به آب سالم و غذای کنسروی بهداشتی
- مصرف دقیق داروهای روزانه طبق برنامه قبلی
اقدام ضروری:
- حفظ آرامش روانی و کمک به اعضای خانواده
- محافظت از داروهای حساس در برابر گرما و رطوبت
- رعایت جدی پروتکلهای بهداشت دست و دفع زباله
علائم نیازمند پیگیری:
- اسهال و استفراغ بیش از ۲۴ ساعت یا علائم کمآبی (دهان خشک، ادرار تیره)
- تمام شدن داروهای حیاتی (انسولین، قرص فشار، دیالیز)
- تب بالای ۳۸.۵ درجه یا عفونت و قرمزی اطراف زخمها
- تنگینفس خفیف تا متوسط در بیماران آسمی یا قلبی
اقدام لازم:
- مراجعه سریع به چادر هلال احمر، اورژانس یا درمانگاه صحرایی منطقه
- شروع مصرف محلول ORS در صورت اسهال
- بررسی و پانسمان مجدد زخمها توسط پرسنل پرستاری
علائم بحرانی و تهدیدکننده حیات:
- خونریزی شریانی جهنده یا کنترلنشده با پانسمان فشاری
- بیهوشی، خوابآلودگی شدید، تشنج یا گیجی حاد
- درد شدید و فشارنده قفسه سینه همراه با تنگی نفس شدید
- لهشدگی شدید اندامها، عدم حس یا نبض در دست/پا پس از نجات از آوار
اقدام آنی:
- فریاد امدادخواهی و انتقال فوری به نزدیکترین بیمارستان تروما / هلیکوپتر امداد!
- باز نگهداشتن راه هوایی و قرار دادن مصدوم بیهوش در وضعیت ریکاوری (به پهلو).
کمکهای اولیه روانشناختی و تابآوری پس از حادثه (PFA)
- تنفس عمیق شکمی: برای مهار حملات پانیک (Panic Attack) و کاهش هورمون استرس، تکنیک ۴ ثانیه دم، ۴ ثانیه حبس و ۶ ثانیه بازدم را تکرار کنید.
- محافظت از کودکان: از بازگو کردن مکرر صحنههای دلخراش یا تماشای اخبار مخرب در حضور کودکان و سالمندان به شدت خودداری کنید.
- ارتباط و همبستگی اجتماعی: در کمپها در قالب کارهای گروهی (توزیع اقلام، پاکسازی و مراقبت از همدیگر) مشارکت فعال داشته باشید تا احساس درماندگی کاهش یابد.
منابع و گایدلاینهای مرجع علمی (Evidence-Based References)
- WHO Guideline World Health Organization (WHO): Managing Noncommunicable Diseases in Emergencies & Natural Disasters: Clinical Guidance for Field Operations.
- CDC Emergency Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Emergency Preparedness and Response — Chronic Disease Management, Personal Health Kits, and Water Sanitation Protocols.
- Sphere Handbook The Sphere Handbook (2018): Humanitarian Charter and Minimum Standards in Disaster Response: Water Supply, Sanitation, Hygiene Promotion, and Essential Health Services.
- Psychological First Aid WHO & War Trauma Foundation: Psychological First Aid: Guide for Field Workers in Emergencies and Traumatic Crises.
- راهنمای کشوری سازمان اورژانس کشور و هلال احمر ایران: دستورالعمل ملی تریاژ بیمارستانی، پاسخ به بلایای طبیعی، تروما و مدیریت بیماریهای مزمن در شرایط بحرانی.
دستورالعمل جامع خودمراقبتی پس از ترخیص
راهنمای بیمار و خانواده جهت تداوم درمان، پیشگیری از عوارض و پیگیری بالینی
۱. مدیریت و انطباق دارویی
- داروها را دقیقاً سر ساعت و با دوز مشخصشده در خلاصه پرونده مصرف کنید.
- هرگز داروها (بهویژه آنتیبیوتیک، داروهای قلبی یا انسولین) را با بهبود اولیه قطع نکنید.
- از مصرف خودسرانه مسکنهای ضدالتهابی (مانند دیکلوفناک یا ایبوپروفن) به دلیل خطر آسیب کلیوی و زخم گوارشی پرهیز کنید.
۲. مراقبت از زخم، درن و بخیهها
- محل زخم و برش جراحی را همواره خشک و تمیز نگه دارید.
- پانسمان را طبق آموزش پرستار (معمولاً هر ۲۴ تا ۴۸ ساعت یا در صورت ترشح) تعویض کنید.
- در صورت وجود درن، میزان و رنگ ترشحات را روزانه ثبت نمایید.
۳. رژیم غذایی و مایعات
- رژیم غذایی پرپروتئین (تخممرغ، گوشت کمچرب، حبوبات) جهت تسریع ترمیم بافتها.
- مصرف میوه و سبزیجات غنی از ویتامین C و فیبر برای جلوگیری از یبوست ناشی از بیتحرکی.
- بیماران قلبی و کلیوی حجم مایعات و نمک را طبق دستور پزشک معالج کنترل کنند.
۴. فعالیت بدنی و پیشگیری از لخته
- راه رفتن زودهنگام در منزل (حداقل چند نوبت در روز) برای جلوگیری از لخته شدن خون در پاها (DVT).
- پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین (بیش از ۳ تا ۵ کیلوگرم) تا ۶ هفته پس از جراحی.
- تمرینات تنفس عمیق و سرفه مؤثر هر ۲ ساعت یکبار.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر فوراً مراجعه فرمایید:
- تب بالای ۳۸.۳ درجه یا لرز شدید همراه با تعریق
- عفونت زخم: قرمزی فزاینده، گرمی، تورم، باز شدن لبههای بخیه یا ترشح بدبو و چرکی
- تنگینفس ناگهانی، تنفس تند یا درد تیرکشنده و ناگهانی در قفسه سینه
- تورم، قرمزی و درد شدید در ساق پا (علامت لخته سیاهرگی)
- خونریزی فعال و خیس شدن سریع پانسمان با خون روشن
- عدم دفع گاز یا مدفوع همراه با استفراغهای مکرر و اتساع شکم
- کشیدن بخیهها و ویزیت جراح: معمولاً ۷ تا ۱۰ روز پس از عمل در درمانگاه تخصصی.
- پیگیری تلفنی واحد آموزش سلامت: ظرف ۴۸ تا ۷۲ ساعت پس از ترخیص جهت بررسی حال عمومی، نحوه مصرف داروها و پاسخ به سؤالات شما تماس گرفته خواهد شد.
- در صورت داشتن هرگونه ابهام دارویی یا مراقبتی، پیش از تغییر خودسرانه دوز، با واحد پیگیری بیمارستان تماس حاصل فرمایید.