واحد آموزش و پیگیری بیمار (Follow-up)
پیامهای خودمراقبتی و پرستاری در منزل (سکته مغزی - CVA)
اصول طلایی مراقبت بالینی، بازتوانی عصبی، پیشگیری از عوارض ثانویه و ارتقای ایمنی بیمار در محیط خانه
پیام اول
پیشگیری از زخم بستر
بی‌تحرکی و فشار مداوم، خونرسانی به بافت‌ها را مختل می‌کند:
- تغییر وضعیت الزامی: وضعیت خوابیدن بیمار را هر ۲ ساعت یک‌بار (پشت، پهلوی راست، پهلوی چپ) تغییر دهید.
- از تشک مواج تخم‌مرغی یا سلولی متناسب با وزن بیمار استفاده نمایید.
- برای پرهیز از اصطکاک و ساییدگی پوست، هرگز بیمار را روی ملافه نکشید (از ملافه زیرانداز برای جابجایی استفاده کنید).
پیام دوم
تغذیه ایمن و آسپیراسیون
اختلال بلع (دیسفاژی) شایع بوده و ورود لقمه به ریه موجب عفونت مرگبار می‌شود:
- هنگام تغذیه، تنه بیمار باید در زاویه ۹۰ درجه (کاملاً نشسته) قرار گیرد.
- تا ۳۰ دقیقه پس از اتمام غذا، بیمار نباید به هیچ عنوان دراز بکشد.
- از مایعات خیلی رقیق یا لقمه‌های سفت بپرهیزید؛ بافت غذا پوره، غلیظ و کاملاً نرم باشد.
پیام سوم
مراقبت از لوله معده (NG Tube)
تغذیه با لوله نیازمند توجه دقیق به پیشگیری از انسداد و عفونت است:
- قبل از هر بار گاواژ، موقعیت لوله و باقیمانده معده را آسپیراسیون و چک کنید.
- قبل و بعد از تزریق غذا یا دارو، لوله را با ۳۰ تا ۵۰ سی‌سی آب جوشیده ولرم شستشو دهید.
- چسب روی بینی را هر ۲ روز یک‌بار تعویض کرده و پوست پره بینی را از نظر زخم بررسی کنید.
پیام چهارم
بهداشت دهان و دهان‌شویه
باکتری‌های دهان علت اصلی پنومونی ناشی از آسپیراسیون در سکته مغزی هستند:
- حداقل روزی ۲ تا ۳ بار دهان، زبان و لثه‌ها را با سواپ آغشته به نرمال سالین یا دهان‌شویه بدون الکل تمیز کنید.
- از مسواک فوق‌العاده نرم استفاده کنید و دندان مصنوعی را شب‌ها خارج و ضدعفونی کنید.
- لب‌ها را با وازلین یا نرم‌کننده مناسب چرب نگه دارید تا از ترک‌خوردگی جلوگیری شود.
پیام پنجم
مراقبت از سوند ادراری (فولی)
پیشگیری از بازگشت ادرار و عفونت ادراری خطرناک (CAUTI) حیاتی است:
- کیسه ادرار باید همیشه پایین‌تر از سطح مثانه بیمار قرار گیرد تا ادرار پس نزند.
- کیسه را قبل از پر شدن کامل (در حجم دو سوم) تخلیه کرده و از تماس شیر تخلیه با زمین خودداری کنید.
- مجرای خروجی و لوله سوند را روزانه با آب و صابون ملایم بشویید و لوله را به ران بیمار ثابت کنید.
پیام ششم
پوشک و مراقبت پوستی دفع
تماس طولانی پوست با ادرار و مدفوع موجب درماتیت شدید و سوختگی بافتی می‌شود:
- پوشک را بلافاصله پس از آلودگی تعویض کنید (حداکثر هر ۴ تا ۶ ساعت چک شود).
- ناحیه پرینه را با آب ولرم تمیز کرده و حتماً با حوله نرم به شکل ضربه‌ای خشک کنید (نمالید).
- پس از هر بار شستشو، از پماد محافظ (مانند زینک اکساید) روی پوست خشک استفاده فرمایید.
پیام هفتم
استحمام ایمن بیمار
حفظ نظافت عمومی با رعایت کامل اصول پیشگیری از سقوط:
- از صندلی حمام ضدلغزش و دستگیره‌های ایمنی استفاده کرده و هرگز بیمار را تنها نگذارید.
- دمای آب را پیش از شستشو روی پوست خود کنترل کنید تا بافت بی‌حس دچار سوختگی نشود.
- چین‌های پوستی (زیر بغل، زیر سینه‌ها، کشاله ران و بین انگشتان) را کاملاً خشک کنید.
پیام هشتم
تحرک و جابجایی اصولی
جابجایی صحیح از دررفتگی شانه فلج و سقوط بیمار جلوگیری می‌کند:
- هشدار مهم: هرگز بیمار را از سمت دست یا بازوی فلج نکشید (خطر دررفتگی مفصل شانه).
- هنگام انتقال به ویلچر، از سمت سالم اقدام کرده و ترمزهای ویلچر و تخت را حتماً قفل کنید.
- کف پاهای بیمار هنگام نشستن باید روی زمین یا جاپایی کاملاً صاف و مهار شده قرار گیرد.
پیام نهم
توانبخشی و تمرینات غیرفعال
پیشگیری از خشکی مفاصل و کوتاهی تاندون‌ها (کنتراکچر):
- تمرینات دامنه حرکتی مفاصل (Passive ROM) را روزانه ۲ تا ۳ بار برای مفاصل سمت مبتلا انجام دهید.
- از آتل‌ها (اسپلینت) تجویزشده در طول روز یا شب جهت حفظ راستای صحیح دست و پا استفاده کنید.
- بیمار را تشویق کنید فعالیت‌های کوچک روزمره را با سمت سالم یا با کمک اندام ضعیف‌تر تمرین کند.
پیام دهم
تکلم و شیوه ارتباط موثر
بیماران مبتلا به آفازی نیازمند صبر، احترام و روش‌های جایگزین کلامی هستند:
- شمرده، آرام و روبه‌رو صحبت کنید؛ صدای خود را بی‌دلیل بلند نکنید (شنوایی بیمار طبیعی است).
- به جای سوالات باز و مبهم، از سوالات واضح با پاسخ «بله/خیر» یا حرکات سر استفاده کنید.
- از تابلوهای تصویری، دفترچه اشاره یا کارت‌های متنی جهت اعلام نیازهای بیمار کمک بگیرید.
پیام یازدهم
حمایت روانی و پیشگیری از افسردگی
افسردگی پس از سکته مغزی روند بهبودی و بازتوانی را کند می‌کند:
- هرگز جلوی بیمار درباره ناتوانی‌ها یا وخامت حال او صحبت نکنید؛ درک شنوایی او کامل است.
- او را در تصمیمات خانوادگی شرکت داده و به موفقیت‌های کوچک بازخورد مثبت و امیدبخش بدهید.
- محیط نگهداری بیمار را پرنور، منظم، آرام و دارای تهویه مناسب حفظ کنید.
پیام دوازدهم (اقدام حیاتی)
علائم هشدار دهنده و مراجعه فوری به اورژانس
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بیمارستان مراجعه فرمایید:
- کاهش سطح هوشیاری: خواب‌آلودگی غیرطبیعی، گیجی شدید یا عدم پاسخ به صدا زدن.
- عفونت و آسپیراسیون: تب بالای ۳۸ درجه، سرفه شدید، تنگی نفس، کبودی دور لب یا ترشحات چرکی.
- تشنج و افزایش فشار مغز: استفراغ جهنده، سردرد ناگهانی شدید یا حرکات غیرارادی اندام‌ها.
- مشکلات ادراری حاد: قطع کامل دفع ادرار در سوند بیش از ۴ ساعت، ادرار کاملاً خونی یا بوی تعفن شدید.
